Offcanvas
Offcanvas
Δέκα χρόνια μετά την πιο δύσκολη περίοδο της σύγχρονης οικονομικής της ιστορίας, η Ελλάδα εμφανίζεται πιο σταθερή, πιο αξιόπιστη και πιο ελκυστική για επενδύσεις. Η ανάκαμψη, όμως, συνοδεύεται ακόμη από προκλήσεις που θα καθορίσουν την επόμενη ημέρα.
Του Τάσου Γιασεμίδη
Δέκα χρόνια μετά την πιο σκοτεινή περίοδο της σύγχρονης οικονομικής της ιστορίας, η Ελλάδα εμφανίζεται σήμερα με μια εντελώς διαφορετική εικόνα. Από μια χώρα που βρισκόταν υπό αυστηρή δημοσιονομική επιτήρηση, με υψηλή ανεργία, περιορισμένη πρόσβαση στις αγορές και βαθιά κοινωνική κόπωση, έχει περάσει σε μια φάση σταθεροποίησης, ανάπτυξης και σταδιακής επιστροφής της εμπιστοσύνης. Η πορεία, ωστόσο, δεν υπήρξε ούτε εύκολη ούτε γραμμική. Αντίθετα, η ελληνική οικονομία δοκιμάστηκε από αλλεπάλληλες κρίσεις: την ολοκλήρωση των μνημονίων, την πανδημία, την ενεργειακή αναταραχή, τον υψηλό πληθωρισμό και τις νέες γεωπολιτικές αβεβαιότητες στην Ευρώπη και την Ανατολική Μεσόγειο.
Η Ελλάδα της κρίσης και των δύσκολων αποφάσεων
Το 2016 η χώρα βρισκόταν ακόμη βαθιά μέσα στη σκιά της κρίσης. Η ανεργία ξεπερνούσε το 23%, οι επιχειρήσεις λειτουργούσαν σε περιβάλλον αβεβαιότητας, η κατανάλωση ήταν περιορισμένη και η επενδυτική δραστηριότητα παρέμενε ασθενής. Τα νοικοκυριά είχαν ήδη υποστεί σημαντικές απώλειες εισοδήματος, ενώ το δημόσιο χρέος εξακολουθούσε να αποτελεί τον μεγάλο βραχνά της οικονομικής πολιτικής. Η Ελλάδα δεν προσπαθούσε απλώς να επιστρέψει στην ανάπτυξη,·προσπαθούσε να αποδείξει ότι μπορούσε να σταθεί ξανά στα πόδια της.
Η περίοδος 2016-2018 ήταν καθοριστική. Μέσα από δύσκολες αποφάσεις, κοινωνικές αντιδράσεις και πολιτικό κόστος, εφαρμόστηκαν μεταρρυθμίσεις στο ασφαλιστικό, στο φορολογικό πλαίσιο, στη δημόσια διοίκηση και στην αγορά εργασίας. Η προσπάθεια είχε ως βασικό στόχο τη δημοσιονομική εξυγίανση και την αποκατάσταση της αξιοπιστίας της χώρας έναντι των Ευρωπαίων εταίρων και των διεθνών επενδυτών. Τα υψηλά πρωτογενή πλεονάσματα αποτέλεσαν τότε βασικό εργαλείο πολιτικής, αν και συνοδεύτηκαν από πίεση στην πραγματική οικονομία και στα εισοδήματα.
Η έξοδος από τα μνημόνια και η επιστροφή της εμπιστοσύνης
Η έξοδος από το τρίτο πρόγραμμα διάσωσης, τον Αύγουστο του 2018, αποτέλεσε σημείο καμπής. Δεν σήμαινε ότι τα προβλήματα λύθηκαν αυτόματα, ούτε ότι η χώρα απαλλάχθηκε πλήρως από την εποπτεία. Σήμαινε όμως ότι έκλεινε ένας μεγάλος κύκλος πολιτικής και οικονομικής εξάρτησης που είχε ξεκινήσει το 2010. Για πρώτη φορά μετά από χρόνια, η Ελλάδα μπορούσε να σχεδιάσει την οικονομική της στρατηγική με μεγαλύτερο βαθμό αυτονομίας, έστω και υπό το άγρυπνο βλέμμα των αγορών και των ευρωπαϊκών θεσμών.
Το 2019 έφερε ένα κύμα αισιοδοξίας. Η πολιτική σταθερότητα, η βελτίωση του επενδυτικού κλίματος και η μείωση των αποδόσεων των ελληνικών ομολόγων έστειλαν το μήνυμα ότι η χώρα επέστρεφε σταδιακά στον οικονομικό χάρτη. Ο τουρισμός κατέγραφε υψηλές επιδόσεις, οι εξαγωγές ενισχύονταν και ξένες επιχειρήσεις άρχισαν να εξετάζουν πιο σοβαρά την ελληνική αγορά. Παράλληλα, όμως, παρέμεναν ανοικτά βασικά διαρθρωτικά ζητήματα: περιορισμένη παραγωγική βάση, χαμηλή παραγωγικότητα, μεγάλη εξάρτηση από τις υπηρεσίες και ανάγκη για περισσότερες επενδύσεις υψηλής προστιθέμενης αξίας.
Η πανδημία που ανέκοψε την πορεία και η γρήγορη ανάκαμψη
Η πανδημία του 2020 ανέκοψε απότομα αυτή τη δυναμική. Η ελληνική οικονομία, όπως και οι περισσότερες ευρωπαϊκές οικονομίες, βρέθηκε αντιμέτωπη με ένα σοκ χωρίς προηγούμενο. Τα περιοριστικά μέτρα πάγωσαν μεγάλο μέρος της οικονομικής δραστηριότητας, ενώ ο τουρισμός —ένας από τους ισχυρότερους πυλώνες της ελληνικής ανάπτυξης— δέχθηκε βαρύ πλήγμα λόγω της κατάρρευσης των διεθνών μετακινήσεων. Χιλιάδες επιχειρήσεις αναγκάστηκαν να αναστείλουν τη λειτουργία τους και μεγάλος αριθμός εργαζόμενων βρέθηκε σε καθεστώς αναστολής.
Η απάντηση της πολιτείας στηρίχθηκε σε εκτεταμένα μέτρα στήριξης επιχειρήσεων και νοικοκυριών. Επιδοτήσεις, αναστολές πληρωμών, προγράμματα ενίσχυσης της απασχόλησης και ευρωπαϊκοί πόροι λειτούργησαν ως ανάχωμα απέναντι σε μια νέα κοινωνική και οικονομική κατάρρευση. Η χαλάρωση των δημοσιονομικών κανόνων σε ευρωπαϊκό επίπεδο και η παρέμβαση της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας δημιούργησαν το απαραίτητο περιθώριο, ώστε η Ελλάδα να αντιμετωπίσει την κρίση χωρίς να επιστρέψει στο περιβάλλον ασφυξίας της προηγούμενης δεκαετίας.
Από το 2021 και μετά, η ανάκαμψη υπήρξε εντυπωσιακή. Η επανεκκίνηση του τουρισμού, η αύξηση της κατανάλωσης και η ενεργοποίηση επενδυτικών έργων οδήγησαν σε ισχυρούς ρυθμούς ανάπτυξης. Η Ελλάδα βρέθηκε ανάμεσα στις ευρωπαϊκές οικονομίες που ανέκαμψαν ταχύτερα από το πλήγμα της πανδημίας. Καθοριστικό ρόλο διαδραμάτισαν και οι πόροι του Ταμείου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας, οι οποίοι κατευθύνθηκαν σε ψηφιακές υποδομές, πράσινη ενέργεια, μεταφορές, δημόσια διοίκηση και έργα εκσυγχρονισμού.
Η επενδυτική εικόνα της χώρας άλλαξε επίσης σημαντικά. Την περίοδο 2021-2023 καταγράφηκε αύξηση των ξένων άμεσων επενδύσεων, με διεθνείς εταιρείες να επιλέγουν την Ελλάδα για τεχνολογικά κέντρα, υποδομές δεδομένων, ενεργειακά έργα και δραστηριότητες υπηρεσιών. Η μεταβολή αυτή δεν ήταν μόνο οικονομική αλλά και συμβολική: η Ελλάδα έπαψε σταδιακά να αντιμετωπίζεται αποκλειστικά ως παράδειγμα κρίσης και άρχισε να προβάλλεται ως χώρα ευκαιριών, γεωστρατηγικής αξίας και επενδυτικών δυνατοτήτων.
Το νέο στοίχημα: Ανάπτυξη με διάρκεια και ποιότητα
Παρά τη θετική εικόνα, η καθημερινότητα των πολιτών δεν ακολούθησε πάντα τον ίδιο ρυθμό βελτίωσης. Η ενεργειακή κρίση, η αύξηση των τιμών σε βασικά αγαθά και οι πληθωριστικές πιέσεις περιόρισαν το διαθέσιμο εισόδημα πολλών νοικοκυριών. Η ανάπτυξη αποτυπωνόταν στους αριθμούς, όμως για μεγάλο μέρος της κοινωνίας το βασικό ερώτημα παρέμενε αν η βελτίωση της οικονομίας μεταφράζεται σε καλύτερους μισθούς, φθηνότερη στέγη, χαμηλότερο κόστος ζωής και μεγαλύτερη ασφάλεια για το μέλλον.
Η ανάκτηση της επενδυτικής βαθμίδας από Διεθνείς Οίκους Αξιολόγησης αποτέλεσε ένα από τα πιο σημαντικά ορόσημα της νέας περιόδου. Για την Ελλάδα, η εξέλιξη αυτή είχε πρακτική και πολιτική σημασία. Πρακτικά, διευκολύνει την πρόσβαση στις αγορές και συμβάλλει στη μείωση του κόστους δανεισμού. Πολιτικά, λειτουργεί ως αναγνώριση ότι η χώρα έχει διανύσει μεγάλη απόσταση από την περίοδο κατά την οποία η πιθανότητα χρεοκοπίας κυριαρχούσε στη διεθνή συζήτηση.
Σημαντική υπήρξε και η βελτίωση του τραπεζικού συστήματος. Τα μη εξυπηρετούμενα δάνεια, που για χρόνια επιβάρυναν τους ισολογισμούς των τραπεζών και περιόριζαν τη δυνατότητα χρηματοδότησης της οικονομίας, μειώθηκαν αισθητά μέσω τιτλοποιήσεων και μεταβιβάσεων χαρτοφυλακίων. Η σταθεροποίηση των τραπεζών δημιούργησε καλύτερες συνθήκες για δανεισμό, επενδύσεις και επιχειρηματική ανάπτυξη, αν και η πρόσβαση μικρών επιχειρήσεων σε χρηματοδότηση παραμένει σε αρκετές περιπτώσεις δύσκολη.
Σήμερα, η ελληνική οικονομία παρουσιάζει καλύτερους δείκτες από εκείνους του 2016. Η ανεργία έχει μειωθεί σημαντικά, η ανάπτυξη παραμένει θετική, οι επενδύσεις ενισχύονται και το δημόσιο χρέος υποχωρεί ως ποσοστό του ΑΕΠ. Ωστόσο, η εικόνα δεν είναι μονοδιάστατη. Η παραγωγικότητα εξακολουθεί να βρίσκεται χαμηλότερα από τον μέσο ευρωπαϊκό όρο, το δημογραφικό πρόβλημα πιέζει τις μελλοντικές προοπτικές και η χώρα χρειάζεται περισσότερη βιομηχανική, τεχνολογική και εξαγωγική βάση για να περιορίσει την εξάρτηση από λίγους τομείς.
Το μεγάλο στοίχημα της επόμενης ημέρας δεν είναι μόνο η διατήρηση της ανάπτυξης, αλλά η ποιότητά της. Η Ελλάδα καλείται να μετατρέψει τη δημοσιονομική σταθερότητα σε βιώσιμη ευημερία, τις επενδύσεις σε καλά αμειβόμενες θέσεις εργασίας και την ανάκτηση της αξιοπιστίας σε πραγματική βελτίωση της ζωής των πολιτών. Η περίοδος από το 2016 έως σήμερα δείχνει ότι η χώρα μπορεί να ανακάμψει ακόμη και μετά από βαθιά κρίση. Το ζητούμενο πλέον είναι αν μπορεί να περάσει από την ανάκαμψη στη διατηρήσιμη ανάπτυξη, με ισχυρότερη παραγωγική βάση, κοινωνική συνοχή και μεγαλύτερη ανθεκτικότητα απέναντι στις επόμενες κρίσεις.
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΑ
