Οι αριθμοί πίσω από τα πλεονάσματα, το κρατικό μισθολόγιο, η διαχρονική πρόκληση της υλοποίησης και ο «πειρασμός» του προεκλογικού έτους – Οι οικονομολόγοι Τάσος Γιασεμίδης και Γιάννης Τελώνης αναλύουν στο Economy Today τις κρίσιμες πτυχές

Η ποιότητα της δημοσιονομικής επίδοσης πίσω από τους θετικούς δείκτες, η ουσιαστική υλοποίηση του αναπτυξιακού προϋπολογισμού, αλλά και η συγκράτηση των ανελαστικών δαπανών που διογκώνονται, συγκαταλέγονται στα μεγάλα στοιχήματα του κρατικού προϋπολογισμού του 2027.

Ο τέταρτος κρατικός προϋπολογισμός της διακυβέρνησης Νίκου Χριστοδουλίδη αναμένεται να κατατεθεί σήμερα στο Υπουργικό Συμβούλιο, σε μια συγκυρία όπου η κυπριακή οικονομία παρουσιάζει ανθεκτικότητα απέναντι στις γεωπολιτικές αναταραχές, ισχυρούς δημοσιονομικούς δείκτες αλλά καλείται ταυτόχρονα να διαχειριστεί σοβαρές διαρθρωτικές προκλήσεις.

Ο προϋπολογισμός του 2027 αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα, καθώς καταρτίζεται σε προεκλογική περίοδο, το Σχέδιο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας έχει ολοκληρωθεί και εφόσον επιτευχθεί ο κυβερνητικός σχεδιασμός, τον Ιανουάριο του 2027 θα τεθεί σε εφαρμογή η συνταξιοδοτική μεταρρύθμιση. Παράλληλα, εντός του 2027 αυξάνονται οι δόσεις όσον αφορά παλιότερα δάνεια του κράτους, θα αποτυπωθούν οι επιπτώσεις της φορολογικής μεταρρύθμισης, ενώ στην εξίσωση προστίθεται και η πλήρης επαναφορά της ΑΤΑ στο 100% από την 1η Ιουλίου 2027.

Τα χαρακτηριστικά που θα πρέπει να διέπουν τον κρατικό προϋπολογισμό του 2027, καθώς και τα σημεία – κλειδιά που χρήζουν ιδιαίτερης προσοχής, αναλύουν στο Economy Today οι οικονομολόγοι Τάσος Γιασεμίδης και Γιάννης Τελώνης. Οι δύο οικονομολόγοι, σκιαγραφούν το πλαίσιο των μεγάλων στοιχημάτων που κατά την άποψή τους θα πρέπει να απαντήσει ο νέος προϋπολογισμός και αναδεικνύουν τις προκλήσεις που η οικονομία θα κληθεί να αντιμετωπίσει την επόμενη περίοδο.

Βασική κοινή συνισταμένη, είναι ότι τα καλά νούμερα από μόνα τους δεν αρκούν, αλλά η ουσία έγκειται στην ποιότητα των δημοσιονομικών επιδόσεων και κυρίως, στην πραγματική υλοποίηση των έργων.

Κατά τον Τάσο Γιασεμίδη, το μεγάλο στοίχημα δεν είναι το πλεόνασμα, καθώς όπως επισημαίνει, αυτό ούτως ή άλλως θα υπάρξει.

«Το στοίχημα αφορά στην ποιότητα της δημοσιονομικής επίδοσης. Έχουμε φτάσει σε ένα σημείο όπου η Κύπρος εμφανίζει από τις καλύτερες επιδόσεις στην Ε.Ε. Το ερώτημα είναι τι κάνουμε με αυτόν τον χώρο. Ο τέταρτος προϋπολογισμός είναι ο προϋπολογισμός του προεκλογικού έτους, και εκεί ακριβώς βρίσκεται ο πειρασμός, να μετατραπεί το πλεόνασμα σε οριζόντιες, μόνιμες παροχές που θα βαρύνουν την επόμενη διακυβέρνηση», τόνισε ο κ. Γιασεμίδης.

Σύμφωνα με τον Γιάννη Τελώνη, τα πλεονάσματα είναι απαραίτητα προκειμένου να συνεχιστεί η ομαλή αποπληρωμή του δημόσιου χρέους, ιδιαίτερα ενόψει σημαντικών δόσεων που έρχονται τα επόμενα χρόνια, αλλά και για να διατηρεί το κράτος επαρκή δημοσιονομικά περιθώρια απέναντι σε ενδεχόμενες νέες αναταράξεις.

Δημόσιο και... κρυφό χρέος

Από την άλλη, ο Τάσος Γιασεμίδη τονίζει ότι το δημόσιο χρέος αποκλιμακώνεται ταχύτατα και θα συνεχίσει να το κάνει ακόμη και με ουδέτερη πολιτική «επειδή δουλεύει υπέρ μας» η διαφορά ονομαστικής ανάπτυξης και επιτοκίου.

«Δεν χρειάζεται λοιπόν να “στοχεύουμε” τη μείωση του χρέους ως αυτοσκοπό. Χρειάζεται όμως να μη διαλύσουμε το πρωτογενές πλεόνασμα. Η διάκριση που θα έκανα είναι μεταξύ μόνιμων και εφάπαξ χρήσεων, τα πλεονάσματα, που είναι κυκλικά ενισχυμένα, δεν πρέπει να χρηματοδοτούν μόνιμες δαπάνες. Μπορούν και πρέπει να χρηματοδοτούν κεφαλαιουχικές επενδύσεις, την προχρηματοδότηση των αναλογιστικών υποχρεώσεων του Ταμείου Κοινωνικών Ασφαλίσεων και τη δημιουργία δημοσιονομικού αποθέματος για τα γεωπολιτικά και κλιματικά ενδεχόμενα. Αυτό είναι, στην ουσία, μια πιο έξυπνη μορφή μείωσης του χρέους και αφορά στη μείωση του κρυμμένου χρέους», συμπλήρωσε ο κ. Γιασεμίδης.

Από τις δαπάνες στην πράξη – Στοίχημα η υλοποίηση

Ο Τάσος Γιασεμίδης και ο Γιάννης Τελώνης υπογραμμίζουν ότι, η σημαντικότερη πρόκληση, είναι η υλοποίηση του κρατικού προϋπολογισμού.

Συγκεκριμένα ο κ. Γιασεμίδης τονίζει ότι δεν υπάρχει πρόβλημα πρόβλεψης κονδυλίων αλλά πρόβλημα εκτέλεσης. Εξήγησε συγκεκριμένα ότι το βάρος πρέπει να δοθεί όχι στο ύψος των αναπτυξιακών κονδυλίων αλλά στη μηχανική της απορρόφησής τους, ωρίμανση μελετών, στελέχωση των τεχνικών υπηρεσιών, αναθεώρηση του πλαισίου δημοσίων συμβάσεων.

«Ένας προϋπολογισμός που αυξάνει τις αναπτυξιακές δαπάνες κατά 5% και τις υλοποιεί κατά 60% είναι κατώτερος από έναν που τις κρατά σταθερές και τις υλοποιεί κατά 90%», είπε ο κ. Γιασεμίδης.

Στο σημείο αυτό, ο Γιάννης Τελώνης επισήμανε ότι διαχρονικά οι προϋπολογισμοί υστερούν ως προς την υλοποίησή τους, γεγονός που καθιστά αναποτελεσματική την εκτέλεση των προβλεπόμενων αναπτυξιακών έργων.

«Αυτό που θα ήθελα να δω εγώ είναι πραγματοποίηση του προϋπολογισμού και όχι να βάζουμε νούμερα που να μην τα τηρούμε», ανέφερε χαρακτηριστικά ο Γιάννης Τελώνης.

Ρεαλισμός στις δαπάνες, δημοσιονομικός σχεδιασμός και το τέλος του Ταμείου Ανάκαμψης

Ο Γιάννης Τελώνης επισήμανε ότι ο κρατικός προϋπολογισμός θα πρέπει πρωτίστως να διασφαλίζει συνέπεια και σταθερότητα στον δημοσιονομικό σχεδιασμό.

Εξίσου σημαντικό στοιχείο, κατά τον ίδιο, είναι να διατηρήσει σαφή αναπτυξιακό προσανατολισμό, με τις επενδύσεις να λειτουργούν ως βασικό όχημα για τη συνέχιση των μεταρρυθμίσεων.

Μέχρι τώρα, εξήγησε, ότι υπήρχε η ώθηση από το Ταμείο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας, το οποίο είπε ότι συνεχίζει κατά κάποιο τρόπο μέχρι να καλυφθούν προγράμματα και δαπάνες αλλά θα εξανεμιστεί μέσα το 2027.

Ο κ. Τελώνης, ιδιαίτερη βαρύτητα έδωσε στον τομέα της Έρευνας και Καινοτομίας καθώς όπως ανέφερε, η Κύπρος υστερεί σημαντικά σε σύγκριση με την Ε.Ε. και συνεπώς εκεί θα πρέπει να υπάρξει μεταρρυθμιστική δαπάνη.

Αναφορικά με το Ταμείο Ανάκαμψης, ο κ. Γιασεμιδης ανέφερε ότι, λειτουργούσε και ως εξωτερικός πειθαρχικός μηχανισμός μεταρρυθμίσεων, με ορόσημα και πληρωμές συνδεδεμένες.

«Αυτός ο μηχανισμός φεύγει. Το ζητούμενο είναι αν η μεταρρυθμιστική δυναμική ήταν δική μας ή δανεική», ανέφερε.

Ερωτηθείς για τα ποια στοιχεία θα πρέπει να χαρακτηρίζουν τον προϋπολογισμό του 2027, ο Τάσος Γιασεμίδης έδειξε αρχικά τον ρεαλισμό όσον αφορά τις δαπάνες για το 2027.

«Το μεσοπρόθεσμο πλαίσιο που εγκρίθηκε τον Ιούνιο θέτει ανώτατη οροφή δαπανών για το 2027, και το ζητούμενο είναι η οροφή αυτή να λειτουργήσει ως δεσμευτικός περιορισμός, όχι ως αφετηρία διαπραγμάτευσης», υπέδειξε.

Το «αγκάθι» του κρατικού μισθολογίου - €4 δισ. ως το 2028

Κοινή ανησυχία των δύο οικονομολόγων αποτελεί η σταθερά ανοδική πορεία του κρατικού μισθολογίου

Ειδικότερα, ο Γιάννης Τελώνης χαρακτηρίζει μεγάλη πρόκληση το αυξανόμενο κρατικό μισθολόγιο, σημειώνοντας ότι το ζήτημα γίνεται ακόμη πιο σημαντικό μεσοπρόθεσμα λόγω των μεγάλων αλλαγών που φέρνει η ψηφιοποίηση.

Σε ορίζοντα πέντε έως δέκα ετών, εκτιμά ότι θα απαιτηθούν δραστικές αλλαγές στον τρόπο με τον οποίο το κράτος οργανώνει και διαχειρίζεται το ανθρώπινο δυναμικό του.

Η συγκράτηση των δαπανών θα έπρεπε κατά τον Γιάννη Τελώνη να αποτελεί βασική επιδίωξη, ωστόσο θεωρεί ότι αυτός είναι ένας μη ρεαλιστικός στόχος, ενόψει της προεκλογικής περιόδου.

Ο Τάσος Γιασεμίδης βλέπει το κρατικό μισθολόγιο ως τη μεγαλύτερη διαρθρωτική πίεση.

«Οι δαπάνες προσωπικού, περιλαμβανομένων συντάξεων και φιλοδωρημάτων, αυξάνονται σταθερά και οι προβολές τις τοποθετούν κοντά στα €3,9 δισ. το 2027 και στα €4 δισ. το 2028. Το 2027 συμπίπτουν τρεις αυξητικοί παράγοντες, οι γενικές αυξήσεις, οι προσαυξήσεις, και η πλήρης επαναφορά της ΑΤΑ στο 100% από την 1η Ιουλίου 2027. Δεν αμφισβητώ τη συμφωνία για την ΑΤΑ, αφού έχει ενσωματωμένες δικλίδες, ανώτατο όριο πληθωρισμού 4% και ενεργοποίηση μόνο με θετικό ρυθμό ανάπτυξης. Αυτό που θα επισήμαινα είναι ότι μια δαπάνη που αυξάνεται αυτόματα, ανεξάρτητα από παραγωγικότητα και στελέχωση, δημιουργεί δομική ακαμψία. Το ζητούμενο δεν είναι περικοπές αλλά η σύνδεση των αυξήσεων με αναδιοργάνωση, αξιολόγηση και ανακατανομή προσωπικού από πλεονάζουσες σε ελλειμματικές υπηρεσίες», επισήμανε.

Κοινωνική πολιτική: Στόχευση αντί οριζόντιων παροχών

Η ανάγκη για πιο στοχευμένη κοινωνική πολιτική αποτελεί σημαντικό σημείο σύγκλισης μεταξύ των δύο οικονομολόγων.

Ο Γιάννης Τελώνης υπογραμμίζει ότι οι κοινωνικές δαπάνες δεν μπορούν να αποκοπούν και σε ορισμένες περιπτώσεις χρήζουν αύξησης, καθώς η Κύπρος βρίσκεται πίσω σε αρκετούς δείκτες στην Ευρωπαϊκή Ένωση.

«Βέβαια, υπάρχει και μια μαύρη οικονομία στην Κύπρο η οποία δεν καταγράφεται και η οποία μπορεί να αλλάζει τα δεδομένα όσον αφορά το τι βλέπουμε. Ωστόσο, οι κοινωνικές δαπάνες χρήζουν αύξησης αλλά θα πρέπει να είμαστε ιδιαίτερα προσεκτικοί γιατί αυτό το κομμάτι είναι ανελαστικό», είπε, για να προσθέσει ότι, μπορούν να είναι στοχευμένες.

Ερωτηθείς ποια κατεύθυνση θα πρέπει να έχουν οι κοινωνικές δαπάνες, έδειξε τους χαμηλοσυνταξιούχους, τις μονογονεϊκές οικογένειες και τα άτομα με αναπηρίες και προβλήματα κινητικότητας.

«Αν θέλουμε να λεγόμαστε μια πολιτισμένη και αλληλέγγυα κοινωνία, πρέπει να δείχνουμε έμπρακτα την αλληλεγγύη μας προς αυτά τα άτομα», ανέφερε χαρακτηριστικά.

Η προσέγγιση του κ. Τελώνη επικεντρώνεται σε παρεμβάσεις που μπορούν να μειώσουν το κόστος ζωής σε μόνιμη βάση. Αντί της ενίσχυσης των επιδομάτων, εισηγείται την παροχή κεφαλαιουχικής στήριξης προς τα ευάλωτα νοικοκυριά για επενδύσεις, όπως για παράδειγμα η εγκατάσταση φωτοβολταϊκών ή ενεργειακή αναβάθμιση των κατοικιών.. Όπως εξήγησε, τέτοιου είδους παρεμβάσεις μπορούν να περιορίσουν διαχρονικά τις ενεργειακές δαπάνες και κατ’ επέκταση, το κόστος διαβίωσης.

Ο Τάσος Γιασεμίδης θεωρεί ότι ο προϋπολογισμός μπορεί να απαντήσει στην κοινωνική πολιτική αλλά όχι με επιδόματα. Έθιξε το γεγονός ότι οι δαπάνες κοινωνικής προστασίας αυξάνονται θέτοντας το ερώτημα αν αυτή η αύξηση εν τέλει μειώνει τη φτώχεια ή απλός την επιδοτεί.

«Η κυπριακή κοινωνική πολιτική έχει το χαρακτηριστικό ότι είναι έντονα εισοδηματική και ελάχιστα υπηρεσιακή. Θα έδινα έμφαση σε τρία πράγματα, στέγη, φροντίδα και ενεργειακό κόστος. Η στέγη είναι σήμερα ο κύριος μηχανισμός παραγωγής ανισότητας στην Κύπρο, και εκεί το εργαλείο δεν είναι το επίδομα ενοικίου, που εν πολλοίς μετακυλίεται στις τιμές, αλλά η προσφορά, κοινωνική και προσιτή κατοικία, αξιοποίηση κρατικής γης, φορολογικά κίνητρα για μακροχρόνια εκμίσθωση», ανέφερε ο Τάσος Γιασεμίδης.

Πού πρέπει να μπει «φρένο» και πού να κατευθυνθούν οι πόροι

Σύμφωνα με τον Τάσο Γιασεμίδη, χρειάζεται συγκράτηση δαπανών στις τρέχουσες δαπάνες προσωπικού και στις οριζόντιες επιδοματικές πολιτικές που θεσπίστηκαν ως έκτακτες και παρέμειναν.

«Χρειάζεται επίσης νοικοκύρεμα στις μεταβιβάσεις προς ημικρατικούς οργανισμούς, όπου η σχέση κόστους-αποτελέσματος σπανίως μετράται», πρόσθεσε.

Αντίθετα, όπως είπε, απαιτείται καλύτερη στόχευση στη δημόσια επένδυση σε υποδομές νερού, ενέργειας, ψηφιακού μετασχηματισμού, στη δικαιοσύνη και στη φορολογική διοίκηση.

Κρίσιμη προϋπόθεση κατά τον Τάσο Γιασεμίδη είναι η αξιολόγηση, δηλαδή, κάθε σχέδιο χορηγιών να έχει ρήτρα λήξης, δείκτες αποτελέσματος και ανεξάρτητη αποτίμηση, ώστε να σταματά όταν δεν αποδίδει.

«Διαφορετικά, η “στόχευση” καταλήγει να είναι μια πιο κομψή ονομασία της επιδότησης», ανέφερε.

Παιδεία: Τι παίρνουμε για όσα δαπανούμε;

Ιδιαίτερα έντονη είναι η κριτική του οικονομολόγου Γιάννη Τελώνη σε σχέση με την αποτελεσματικότητα των δαπανών στην Παιδεία.

Συνυπολογίζοντας και το κόστος της παραπαιδείας, ο κ. Τελώνης επισήμανε ότι στην Παιδεία δαπανώνται τεράστια ποσά σε σύγκριση με την απόδοση. Ως ενδεικτικό παράδειγμα παρέπεμψε στις χαμηλές επιδόσεις της Κύπρου σε διεθνείς αξιολογήσεις, όπως το PISA, σημειώνοντας ότι η χώρα βρίσκεται «στον πάτο».

Ο ίδιος θεωρεί ότι απαιτείται Εθνικό Πρόγραμμα και μια ευρύτερη συζήτηση για τον τρόπο οργάνωσης και λειτουργίας της εκπαίδευσης, τους όρους απασχόλησης, το σχολικό ημερολόγιο και την αξιοποίηση των υφιστάμενων υποδομών.

Παρόμοια είναι η ανάγνωση του Τάσου Γιασεμίδη, ο οποίος τονίζει ότι η Κύπρος δαπανά στην Παιδεία ποσά πάνω από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο (ως ποσοστό του ΑΕΠ).

«Εδώ η απάντηση είναι η ανακατανομή. Από μισθολογικό κόστος και διοίκηση προς επιμόρφωση, ψηφιακά εργαλεία και στήριξη μαθητών με μαθησιακές δυσκολίες, και όχι νέα κονδύλια», επισήμανε.

Υγεία και βιωσιμότητα

Όσον αφορά τον τομέα της Υγείας, ο Γιάννης Τελώνης στρέφει την προσοχή στη βιωσιμότητα των κρατικών νοσηλευτηρίων και στην ανάγκη ολοκλήρωσης της αυτονόμησής τους.

«Στην Υγεία η επένδυση είναι αυξημένη. Έχουμε μια “μαύρη τρύπα” που λέγεται αυτονόμηση των κυβερνητικών νοσοκομείων την οποία αποφεύγουμε να συζητήσουμε και η οποία πρέπει να γίνει, για να υπάρχει υγιής ανταγωνισμός. Άρα εδώ, μπαίνει θέμα βιωσιμότητας των νοσοκομείων», ανέφερε ο κ. Τελώνης.

Ο Τάσος Γιασεμίδης υποστηρίζει ότι το πρόβλημα στον τομέα της Υγείας αφορά στην αρχιτεκτονική.

«Το ΓεΣΥ έχει πετύχει στην πρόσβαση και υστερεί στον έλεγχο κόστους και στην ποιοτική αξιολόγηση χωρίς μηχανισμούς ελέγχου της ζήτησης και της συνταγογράφησης, οι εισφορές θα αναθεωρούνται ανοδικά κάθε λίγα χρόνια», είπε ο κ. Γιασεμίδης.

Τρεις μεταρρυθμίσεις στο ίδιο δημοσιονομικό έτος

Ο οικονομολόγος Τάσος Γιασεμίδης εστιάζει παράλληλα στην πρόκληση που δημιουργεί η ταυτόχρονη εφαρμογή σημαντικών μεταρρυθμίσεων, φορολογικής, συνταξιοδοτικής, μισθολογικής, μέσα στο ίδιο δημοσιονομικό έτος.

Για την συνταξιοδοτική μεταρρύθμιση θέτει δύο τεχνικές επιφυλάξεις.

«Πρώτον, η επάρκεια χρηματοδοτείται από το ίδιο Ταμείο του οποίου η βιωσιμότητα είναι το πρόβλημα,  αν οι νέες παροχές δεν συνοδεύονται από πηγή, μεταφέρουμε το κόστος στην επόμενη γενιά. Δεύτερον, τα στοιχεία αναδιανομής προς μη-εισφέροντες είναι, κατ’ ουσίαν, κοινωνική πολιτική και θα έπρεπε να χρηματοδοτούνται από τον κρατικό προϋπολογισμό, όχι από τις εισφορές, αλλιώς θολώνει το ασφαλιστικό χαρακτηριστικό του συστήματος», ανέφερε συγκεκριμένα, για να προσθέσει ότι αν δεν ενισχυθεί ο δεύτερος πυλώνας, ό,τι κι αν κάνουμε, τα ποσοστά αναπλήρωσης θα παραμείνουν ανεπαρκή.

Για τη φορολογική μεταρρύθμιση, αναφέρει ότι το 2027 θα είναι η πρώτη χρονιά που δημοσιονομικά θα έχουμε την πλήρη εικόνα, με τον ίδιο να θεωρεί ότι η καθαρή επίπτωση θα είναι ελαφρώς θετική ή ουδέτερη.

Οι κίνδυνοι που μπορούν να ανατρέψουν τους σχεδιασμούς

Πέρα από τις εσωτερικές προκλήσεις, ο Προϋπολογισμός του 2027 θα πρέπει να διαθέτει επαρκή περιθώρια για την αντιμετώπιση εξωτερικών αναταράξεων.

Ο Γιάννης Τελώνης ξεχωρίζει την συνεχιζόμενη αστάθεια στην αγορά ενέργειας, η οποία μεταφέρεται στο κόστος παραγωγής, στα τρόφιμα και τα καύσιμα και δημιουργει νέες πληθωριστικές πιέσεις.

Ταυτόχρονα, σύμφωνα με τον ο κ. Τελώνη, μία ενδεχόμενη επιδείνωση των οικονομικών συνθηκών στην Ευρώπη θα μπορούσε να επηρεάσει αρνητικά τον κυπριακό τουρισμό και, κατ’ επέκταση, την οικονομική δραστηριότητα. Παράλληλα, πιθανές πιέσεις στην εγχώρια ζήτηση ενδέχεται να περιορίσουν τα κρατικά έσοδα, θέτοντας υπό πίεση και την επίτευξη των αναμενόμενων δημοσιονομικών πλεονασμάτων.

Στους δημοσιονομικούς κινδύνους εντάσσει τις μεγάλες ενεργειακές εκκρεμότητες, δηλαδή την ενεργειακή διασύνδεση GSI και το Τερματικό στο Βασιλικό.

Ο Τάσος Γιασεμίδης ιεραρχεί ως βασικούς κινδύνους τη μονιμοποίηση δαπανών που θεσπίζονται σε περιόδους καλής οικονομικής συγκυρίας και δεν αποσύρονται ποτέ καθώς και τις αναλογιστικές υποχρεώσεις (Ταμείο Κοινωνικών Ασφαλίσεων, τις κρατικές συντάξεις, ΓεΣΥ) οι οποίες δεν εμφανίζονται στο χρέος αλλά είναι εξίσου πραγματικές.

Στη λίστα των κινδύνων προσθέτει την συγκέντρωση της φορολογικής βάσης σε λίγους και ιδιαίτερα κινητούς κλάδους, τις ενδεχόμενες υποχρεώσεις που μπορούν να προκύψουν από ημικρατικούς οργανισμούς, δικαστικές αποφάσεις και μεγάλα έργα, καθώς και τη γεωπολιτική αστάθεια και το αυξανόμενο κόστος της κλιματικής προσαρμογής.